منهج اوّل در ارشاد طريقهء حكما و دلالت بر تهذيب اخلاق « 1 » . ببايد دانست كه « حكمت » كه علم به اعيان موجودات است على ما هى عليه ، بر دو قسم است : نظريّه و عمليّه . اما حكمت نظريّه : علم به احوال موجوداتى است كه وجودش متعلّق به قدرت و اختيار انسان نباشد ، چون علم به مبدأ المبادى - جلّ مجده - و مبادى عاليه و نفوس و صور طبايع و غيرها . و اما حكمت عمليّه ، علم به احوال موجوداتى است كه وجودش متعلّق به قدرت و اختيار انسان باشد ، مانند اعمال و افعال ما ؛ از اين جهت كه مؤدّى به صلاح معاش و معاد باشد . و اين اگر به اعتبار مشاركت با جماعتى باشد در منزل ، اين را علم « تدبير منزل » گويند . و يا در بلد ، و اين را « علم سياست » خوانند . اگر نه به اعتبار مشاركت باشد ، بلكه به اعتبار انفراد باشد من حيث ينبغى أن يفعل و لا ينبغى أن لا يفعل اين را « علم تهذيب اخلاق » خوانند . و مقصود ما همين است . [ علم تهذيب اخلاق ] اكنون گوييم كه نفس ناطقه از جهت قوت عمليّه ، و به سبب مزاولت اعمال ، هيأتى در جوهر ذات او مرتسخ شود كه منشأ تولّد اخلاق حميده و ذميمه باشد و فضايل و رذايل عبارت از اينهاست و چنان كه فضايل مؤدى به صلاح معاش و معاد است ، رذايل مؤدّى به فساد هر دو باشد . پس لا بدّ است از چاره و تدبيرى كه هيأت مرتسمهء در نفس همه ، منشأ فضايل شوند و تخلّى از رذايل حاصل تواند شد .

--> ( 1 ) . اين بحث مقايسه شود با گوهر مراد ص 666 مقصد اول در ذكر طريقهء حكمت و دلالت بر تهذيب اخلاق .